Een liberaal en een schizofreen…..

Onlangs vlamde de discussie binnen de SP weer eens op: waarom is het voor ons als linkse partij zo moeilijk om vierkant achter de antiracismebewegingen te gaan staan? Aangever van dienst was Ronald van Raak, die in een column verklapte minder medelijden te hebben met een succesvolle zwarte vrouw dan met een oudere blanke arbeider. Sinds de dood van George Floyd staat het politieke discours in de Westerse wereld weer vol in het teken van identiteit. En we zullen het er snel over eens zijn dat spanningen tussen etnische bevolkingsroepen lange tijd niet zo sterk waren als nu. Discussies rond concepten als white privilege en systematisch racisme bereiken dagelijks nieuwe hoogtepunten en veel partijen, zeker ter linkerzijde, kiezen kleur. Letterlijk. Zo niet de klassiek socialistische SP!

Het is helder dat de meeste bewegingen met focus op raciale ongelijkheid zich ter linkerzijde van het politieke spectrum bevinden. Verassend genoeg is dit anders voor partijen die het marxistisch gedachtegoed nog in hun genetisch materiaal hebben. In ons land de SP dus. Hier wordt van oudsher meer belang gehecht aan de economische klassenstrijd dan aan de sociaal-culturele rassenstrijd.

In filosofische termen grijpen we hiermee terug op het verschil tussen Marxistische en Weberiaanse opvattingen. Karl Marx vond dat culturele verschijnselen primair een economische grondslag hebben. Kort gezegd, degenen met economische macht bepalen de cultuur van een samenleving. Daar tegenover staat Max Weber, die juist vindt dat cultuur bepalend is voor de economische situatie. Zo stelt Weber in The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism dat bijvoorbeeld het protestantisme (religie is immers ook een vorm van cultuur) in veel Westerse landen een dominante factor was in de ontwikkeling van kapitalisme.

Dit staat dus haaks op de Marxistische visie waarin alle maatschappelijke problemen economisch benaderd worden. Als de economie ongelijkheid veroorzaakt, dan wordt dat gereflecteerd in de cultuur. Dus als culturele problemen zoals raciale ongelijkheid opgelost moeten worden, en wie wil dat niet, dan richt de marxist zijn pijlen op economische gelijkheid. Daarbij is het dan wat onhandig voor een politieke beweging die arbeidersverheffing predikt (Marx’ Arbeiders Verenigt u!), om deze revolutie vervolgens op te gaan splitsen in ‘subcategorieën’ als ras, geslacht en geaardheid.

Het is denk ik dat Marxistische erfgoed dat partijen als de SP in deze interne strijd stort. De klassiek socialistische garde heeft nou eenmaal weinig op met identiteitspolitiek als huidskleur of geslacht. Economische status en gelijkheid, dat telt! Precies wat Ronald van Raak duidelijk maakte in zijn empathie voor de laaggeschoolde arbeider. Loepzuiver in de eigen politieke leer, maar ongemakkelijk in tijden waarin links massief de identiteitskaart hoort te spelen. Het is maar de vraag of een partij als de SP zonder kleerscheuren uit dit interne schisma komt. Het lijkt mij goed denkbaar dat een deel van de SP-achterban zich afsplitst naar partijen als de PVV, waar een economisch linkse koers wordt gevaren. Terwijl een ander deel juist de PvdA zou kunnen omarmen, waar de identitaire emancipatie meer weerklank vindt.

Voor een liberaal een interessant kijkspel, dat mij echter ook terugwerpt op het besef dat het liberalisme niet zozeer een politieke ideologie, maar eerder een economisch-culturele geluksvisie is. Waar de liberaal pleit voor een kleinere overheid, is dit een economisch pleidooi voor meer markt. In het gelijke speelveld van een gezonde markt kan iedereen zich immers optimaal ontplooien. Maar tegelijkertijd gelooft de liberaal sterk in de mens in diens eigen verantwoordelijkheid; eerder een cultuuropvatting. Ofwel: bij de cultuur waarin het individu zich zonder onderscheid in ras, geloof of geaardheid economisch optimaal kan ontwikkelen, zit een liberaal niet ver van Weber. Maar waar een liberaal de rol van markt en overheid als randvoorwaarde ziet voor het geluk van het individu, grijpen we net als Marx even gemakkelijk terug op het economisch denken. Of vrij naar het boek van Hans Plomp over rede en cultuur: Een liberaal en een schizofreen zijn nooit alleen!

 

Jesse Jacobs

Hoofdredacteur De Jonge Liberaal 2020