Churchill: van Darkest Hour naar finest hour

Op 18 januari kwam – eindelijk – Darkest Hour, de film over Winston Churchill, in de Nederlandse bioscopen. De film gaat over het moment dat Winston Churchill premier werd, in de inktzwarte dagen van mei 1940. Uw redacteur inzake Churchilliaanse kwesties toog op een aangename avond naar de bioscoop om de film te kijken en te recenseren.

Er zijn filmmakers die denken dat iedere wat corpulente, kalende oude man verandert in Winston Churchill als je hem een brilletje en een sigaar geeft. Maar het vertolken van de grootste Brit aller tijden is een vak apart. De makers van Darkest Hour selecteerden Gary Oldman (Harry Potter) om deze Winston te spelen. Een rol die Oldman met verve speelt en die ook recht gedaan wordt door de aandacht voor detail van de makers. De diepgaande studie naar Winston Churchill blijkt al aan het begin van de film wanneer de nieuwe secretaresse van Churchill, miss Layton (Lily James, Downton Abbey), geïnstrueerd wordt en hierbij het woord klop valt. Klop was de naam die Churchill gaf aan een perforator. En de kenner zal ook de nodige uitspraken van Winston herkennen.

The Churchill Factor

Wanneer je Boris Johnsons De Churchillfactor hebt gelezen ben je niet volledig vreemd met de Churchills neigingen van Churchill. Veel van die neigingen komen terug in de film en wel op zodanige wijze dat ze niet te opvallend zijn maar er toch door de goede verstaander worden uitgehaald. Het begint al met de ‘gebruiksaanwijzing’ van Churchill die in het begin wordt opgesomd voor miss Layton. Hij was voorwaar niet de makkelijkste persoon om secretaresse voor te zijn: een man met een nauwelijks te volgen tempo en bijkans totaal onverstaanbaar. Een meer opvallende kwestie is zijn ‘uitstekende’ beheersing van de Franse taal – na vijf woorden gesproken te hebben in iets dat voor Frans moet doorgaan stelt zijn Franse tafelgenoot dat het wellicht verstandiger is het gesprek in het Engels voort te zetten. Bekend is dat Churchill er een zeer eigen interpretatie van de Franse taal op nahield en de scène roept een bekende anekdote in gedachten uit de aanloop naar D-Day. Tijdens een gesprek met generaal De Gaulle stopte Churchill zijn tafelgenoot toe si vous me double-crosserez, je vous liquiderai!

Zo af en toe zien we Winston in de film een nieuwe sigaar opsteken. Naar schatting rookte hij in zijn leven zo’n tweehonderdvijftigduizend sigaren. In de asbak ligt met enige regelmaat een half opgerookte en uitgedoofde sigaar. Ook dit klopt: hij rookte zijn sigaren vrijwel nooit op. De half opgerookte sigaren gaf hij in de regel aan zijn tuinman op Chartwell – de beste man overleed later aan longkanker. Met de hoeveelheid sigaren die Churchill rookte is het ook niet verwonderlijk dat de filmmakers ruim 20.000 dollar aan sigaren nodig hadden om de film te maken – en hoofdrolspeler Oldman hield er nicotinevergiftiging aan over.1 De hoeveelheid gerookte sigaren in de film is zo groot dat de filmmakers, tot ergernis van sommige kijkers, een gezondheidswaarschuwing hebben toegevoegd aan het begin.2

Haviken en duiven

De Amerikaanse politici rond de Vietnamoorlog wordt over het algemeen geduid in termen van haviken en duiven. Een stuk minder bekend is dat de Britse politiek in mei 1940 ook in die termen geduid kan worden. De film laat dit prachtig zien door aandacht te vestigen op de druk die op Churchill uitgeoefend werd door Neville Chamberlain en lord Halifax. Halifax was de eerste keuze om Chamberlain op te volgen als premier, maar bedankte voor de eer en gaf de voorkeur aan Churchill. Hij nam Halifax op in zijn oorlogskabinet als minister van Buitenlandse Zaken. Een beslissing waar hij later spijt van zou krijgen. De film vestigt op prachtige wijze de aandacht op het conflict tussen Halifax, die een diplomatieke oplossing zocht, en Churchill, die vond dat de aandacht moest liggen op het strijdklaar maken van het leger en bereid was dat leger in te zetten. Iets wat hem ook niet makkelijk gemaakt werd, in de film voert Churchill een telefoongesprek met president Roosevelt over het gebruik van vijftig oude Amerikaanse marineschepen. Uiteindelijk zou de Britse marine de schepen krijgen, maar pas nadat hij de Britse marine in juli 1940 naar Mers-el-Kébir (Algerije) stuurde om daar acht Franse marineschepen te kelderen. Daar de film op 18 juni 1940 eindigt komt deze aanval niet voor in de film.

Halifax en Chamberlain

In conflict met Halifax en Chamberlain en zelf voornamelijk gesteund door Anthony Eden (Samuel West, mr. Selfridge) staat Churchill alleen aan de top van het landsbestuur in de zwaarste crisis die het land in jaren gekend heeft. Regisseur Joe Wright (Atonement) vestigt hier de aandacht op door Churchill in een zacht verlichte lift door een verder zwart scherm te laten gaan. In andere scenes zien we de andere kant van dat verhaal: vele bekende en minder bekende politici uiten zware kritiek op Churchill terwijl onder anderen Chamberlain en Halifax proberen samen te spannen tegen Churchill.

Critici van Churchill spreken in de film vaak over Gallipoli, soms tot woede van Winston zelf. De kenner herkent hier de Slag bij Gallipoli (Turkije) in. Churchill gaf in 1915 het bevel tot de aanval op dit schiereiland met als doel de weg naar Istanbul te openen. Een jaar en bijna tweehonderdduizend slachtoffers later zaten de geallieerden nog steeds op Gallipoli en was Istanbul nog geen stap dichterbij gekomen. De operatie werd afgeblazen. Maar vrij vlot na het begin werd al duidelijk dat de operatie gedoemd was te mislukken en Churchill werd als politiek verantwoordelijke in mei 1915 door premier Asquith de laan uit gestuurd. Het fiasco bij Gallipoli werd Churchill tot in de Tweede Wereldoorlog door zijn critici nagedragen. Als boetedoening ging hij de loopgraven in en deed dit op uiterst Churchilliaanse wijze: vergezeld van een enorme koperen badkuip, picknickmanden vol eten en liters drank.

Twee andere sleutelfiguren voor Winston worden relatief gezien minder belicht: zijn vrouw Clementine en King George VI. Maar dat betekent niet dat het oog voor detail bij deze personages minder is. Het begint al bij de juiste koosnaampjes voor de echtelieden: Clementine en Winston noemden elkaar respectievelijk cat en pig. George VI was bij het aantreden van Churchill niet direct van hem gecharmeerd. Dit had alles te maken met het standpunt van Churchill tijdens de abdicatiecrisis in 1936: hij was van mening dat Edward VIII niet hoefde te abdiceren en had aanvankelijk weinig vertrouwen in George VI. Toen Edward uiteindelijk toch abdiceerde was hij woest. Gaandeweg zien we in de film de verhouding tussen George en Winston verbeteren en bekend is dat ze het al vrij snel uitstekend konden vinden.

Churchills speeches

Vrijwel iedereen kent de speeches van Churchill uit 1940 wel – en zelfs degenen die ze niet meteen kennen hebben ze vast wel eens gehoord. Het is al een uitdaging om Churchills manier van spreken te benaderen, zijn retorisch talent goed neerzetten is zo mogelijk nog lastiger. Maar niet voorbij de grenzen van Gary Oldman, die overigens omwille van de verstaanbaarheid wel helderder spreekt dan Churchill zelf. We kunnen slechts gissen hoe de Commons op 18 juni 1940 reageerde op Churchills we shall fight on the beaches (de wereldberoemde opname is later ingesproken), maar gezien de teksten die de aanwezigen erover schreven zal de film aardig dicht in de buurt zitten.

Al met al is Darkest Hour zeer zeker een aanrader, zowel voor zij die zich in Churchill verdiept hebben als zij die minder van hem weten. Het is een film die een mooi inkijkje geef in het politieke spel dat zich in de begindagen van het Britse oorlogskabinet afspeelde. Maar de nukken van Churchill worden niet omzeild en de film geeft hiermee zo mogelijk een nog mooier inkijkje in Winston Churchill zelf.

image sources

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *