Referenda in Europa: van vreedzaam tot politieke veldslag

Door Stephen van den Bosch en Wout Brouwer – Het Catalaanse referendum: deze woorden zal je hoogstwaarschijnlijk hebben gehoord of gelezen in de afgelopen weken. Vele kranten – zowel nationaal als internationaal – schreven erover. Het hele ‘gebeuren’, als wij het zo mogen noemen, vond plaats op 1 oktober. Het werd ook wel D-day genoemd in Spanje. Een nogal rare vergelijking en verder ook niet vrij relevant, gezien er op D-day écht doden zijn gevallen. D-day in Normandië heeft uw verslaggever ter plaatse niet meegemaakt, maar “D-day” in Catalonië, Spanje of hoe je het ook wilt noemen, wel. Naar eigen mening is het allemaal wat gedramatiseerd.

Vrijheid voor Catalonië?

In Spanje is een referendum bij wet verboden wanneer dit gaat om het ‘opdelen’ van Spanje, maar Catalonië heeft ook een parlement waar men de referendumwet “plots” goedkeurde. Hierna werd schichtig alles verzameld: stempapieren die men op internet kon opzoeken en afdrukken, plastic dozen van Ali-Expres kwaliteit waar een ‘Generalitat de Catalunya’ sticker op werd geplakt om het stemmen “legaal” te maken en de nodige pamfletten voor inwoners om te informeren dat het referendum doorgaat.

Het Catalaanse referendum is niet de eerste poging van een regio in Europa om zich af te splitsen. Dergelijke pogingen zijn vaker ondernomen, met wisselend succes. In de recente Europese geschiedenis dringt zich de vergelijking op met het Schotse onafhankelijkheidsreferendum van 2014. De centrale vraag van dit artikel is waarom de reacties op het referendum in Schotland en dat in Catalonië zo verschillend zijn.

Een referendum voor Schotland

Het was vroeg in de ochtend van 6 mei 2011 toen de leider van de Scottish National Party (SNP) Alex Salmond, tevens First Minister, in het Schotse parlement duidelijk aangaf wat de koers van zijn partij was: het streven naar een onafhankelijk Schotland. In Londen waren premier Cameron en minister van financiën Osborne niet verrast door deze uitspraak. Overleg met de Schotse afdeling van de Conservative Party rond kerst van dat jaar leidde tot een duidelijk advies aan Westminster: houd een referendum en houd het snel.1 Cameron was aanvankelijk sceptisch. Zijn voornaamste vraag was: als het referendum nu wordt toegestaan, moeten dan alle referenda worden toegestaan? Maar al snel kwam het besef dat het een politieke meesterzet zou zijn om het referendum zelf te houden. Weigeren zou de SNP de kans geven het referendum zelf te houden en zich daarbij af te zetten tegen de Conservative Party en, in bredere zin, tegen Westminster, zo luidde de waarschuwing van minister voor Schotse Zaken Danny Alexander. Het gesprek had duidelijk effect op de Britse regering: in zijn nieuwjaarsinterview in 2012 bood Cameron aan wetgeving te maken die een eerlijk referendum over Schotse onafhankelijkheid mogelijk moest maken.2 De daaropvolgende tien maanden werd achter de schermen door de Britse en Schotse regeringen samengewerkt aan het gladstrijken van juridische plooien en het creëren van een goed wettelijk fundament voor het referendum. Dit leidde ertoe dat beide regeringen op 15 oktober 2012 in Edinburgh de Edinburgh Agreement ondertekenden, waarin tevens werd vastgesteld dat het referendum in de herfst van 2014 gehouden zou worden. De regie met betrekking tot dit referendum werd door Westminster overgedragen aan de Schotse regering. De campagnes, Better Together en Yes Scotland, waren op dat moment al op stoom. De datum voor het referendum werd vastgesteld op 18 september 2014. Een symbolische datum, exact 100 jaar nadat koning George V de wet ondertekende die de Ieren zelfbestuur gaf. De verkiezingsdag verliep rustig en leidde tot een uitslag waarin 44,7 procent van de kiezers voor onafhankelijkheid stemde en 55,3 procent tegen. In de nacht na de verkiezingen werd het onrustig in Glasgow: een viering van de uitslag door unionisten liep uit de hand toen enkele unionisten groepjes separatisten begonnen aan te vallen. Snel ingrijpen door de politie deed de rust wederkeren.

De volgende vraag kwam na het Catalaanse referendum bij ons op. Hoe kan het dat het Schotse referendum zo rustig is verlopen in vergelijking met het Catalaanse referendum?

De sleutel hiertoe moet ons inziens gezocht worden in het advies van de Schotse conservatieven aan Cameron om het referendum zelf te houden. Door dit advies te volgen heeft de Britse regering de separatisten erg veel munitie uit handen genomen. Niet alleen heeft dit veel politieke gevolgen bespaard, maar ook onrust in de Schotse maatschappij doordat voor de hand liggende verwijten aan het adres van de Britse regering niet konden worden gemaakt. Door de regie van het referendum aan de Schotten over te dragen verdween ook de verantwoordelijkheid voor een ordelijk verloop uit Westminster. Iedere kritiek op het verloop van het referendum vanuit Schotse kant zou derhalve kritiek op de eigen regering opleveren. Westminster kwam in een gunstig daglicht te staan en de positie van de Schotse separatisten werd er op deze manier niet beter op. In Catalonië is het een en ander op een andere manier verlopen.

Op 1 oktober is uw verslaggever Stephen van den Bosch ter plaatse en uit nieuwsgierigheid gaan kijken bij vrijwel alle stembussen in Barcelona. Hierbij kan gezegd worden dat het aantal ‘honderden gewonden’ vrijwel uit de lucht gegrepen is. De opstoten zijn zeer mooi geframed door de media. Tijdens de tocht in Barcelona is maar een enkel gevecht gezien, dat overigens niet van grote omvang was. In andere delen van Catalonië is er één erge uitbraak geweest waarbij de politie uit Madrid de organisatoren aanviel. Dit was daarbij ook de ergste en grootste, honderden gewonden worden echter uitgesloten. Op deze dag heb ik veel berichten gekregen van bezorgde familieleden en vrienden met allemaal de vraag of het goed ging daar. Mijn antwoord was: ‘ik heb er eigenlijk niks van gemerkt. De mensen die wilden stemmen deden dat en verder was het rustig’.

Toch zijn er inderdaad fouten gemaakt door beide kanten. De provocatie van de twee hoofdspelers Rajoy en Puigdemont voelt als een pingpongwedstrijd: ‘als jij (Rajoy) een probleem hier naartoe slaat, dan maak ik (Puigdemont) een nieuw probleem en sla ik dat terug’. Rajoy, de premier van Spanje, heeft deze situatie wel het slechtst aangepakt. Het zero tolerance beleid van de gestuurde agenten heeft ervoor gezorgd dat twijfelaars in Catalonië nu ook een hekel hebben aan de regering in Madrid. Indien Madrid nu besluit dat er alsnog een legaal referendum komt, kan dit catastrofale gevolgen hebben voor zowel Catalonië als Spanje. Catalonië moet zich dan opnieuw aanmelden bij de EU, maar heeft een sterke minderheid aan internationale steun. Daarbij zal dit ook een domino-effect creëren voor soortgelijke regio’s in Europa met alle gevolgen van dien. Voor Spanje heeft dit vooral gevolgen voor de economie, omdat veel grote corporaties gevestigd zijn in Barcelona en deze dan niet meer tot Spanje zullen behoren. Naar eigen mening zien wij deze splitsing niet gebeuren, maar, zoals men weleens zegt: ‘we gaan het meemaken’. Wordt vervolgd.

Conclusie

Referenda over onafhankelijkheid van gebiedsdelen zijn aangelegenheden die met veel scherpe standpunten en emoties gepaard gaan. Kan uit beide besproken referenda worden afgeleid hoe een succesvol referendum kan worden georganiseerd? Wij zijn van mening dat er wel belangrijke factoren te onderscheiden zijn. Allereerst is het van belang dat beide partijen zich bereidwillig opstellen om het referendum te organiseren. Waar Westminster er profijt in zag om het referendum samen met Edinburgh te organiseren, ging het op het politieke toneel tussen Madrid en Barcelona hard tegen hard. De uitwerking op de publieke opinie in Catalonië was duidelijk. Deze opstelling maakt dat de andere Britse politieke meesterzet in Spanje geen uitwerking kreeg: het overdragen van de regie. In het Catalaanse referendum greep Barcelona de regie en schoot Madrid in de verdediging. Hierdoor kreeg Barcelona een flinke hoeveelheid munitie in handen om tegen Madrid in te zetten en dat werd dan ook ruimschoots gedaan. Vanuit de positie van Madrid is het verzet tegen het referendum ook niet geheel onbegrijpelijk. De mate van disharmonie laat in deze zien dat het Catalaanse referendum minstens een aantal jaar te laat kwam.

image sources

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *