De Val van de Muur, start van een nieuw Duitsland

General secretary Gorbachev, if you seek peace, if you seek prosperity for the Soviet Union and Eastern Europe, if you seek liberalization, come here to this gate. Mr. Gorbachev, open this gate. Mr. Gorbachev, tear down this wall!1

Op 12 juni 1987 sprak de Amerikaanse president Ronald Reagan deze historische woorden. Het decor voor zijn toespraak was de Berlijnse Muur, met daarachter de Brandenburger Tor. Eens het centrum van Berlijn, maar op dat moment al ruim twee decennia het symbool van een verdeelde stad en een verdeelde wereld. De verhoudingen tussen oost en west waren warmer geworden sinds het aantreden van Gorbatsjov. Maar niemand had kunnen vermoeden dat de Muur al ruim twee jaar later het veld moest ruimen.

Chaos langs het IJzeren Gordijn

Op 19 augustus 1989 werd op de grens tussen Oostenrijk en Hongarije de Pan-Europese picknick georganiseerd. Op dat moment werd in beide landen de grensbewaking reeds ontmanteld. Beide regeringen hadden besloten de grenspoort drie uur open te zetten en tijdens de picknick vluchtten ruim zeshonderd DDR-burgers van Hongarije naar Oostenrijk. Een kleine maand later, op 11 september 1989, werd de grens permanent geopend. Op meer plaatsen langs de grens begon het IJzeren Gordijn te openen. Maar in Berlijn bleef de Muur nog twee maanden gesloten.

Het was op 9 november 1989 een onrustige avond in Berlijn. Nadat DDR-woordvoerder  Günter Schabowski op een persconferentie per ongeluk een conceptwetsvoorstel voorlas waarin stond dat de grensposten werden geopend kwamen duizenden inwoners van Oost-Berlijn bij de grensposten om naar het westen te gaan. Later op de avond zetten de grenswachten één poort open en was de wankelende Muur gevallen. De stad was weer herenigd en de Berlijners hielpen de hereniging kracht bij te zetten door de Muur, die hun stad 28 jaar in tweeën had gespleten, met pikhouwelen te lijf te gaan.

Het IJzeren Gordijn was gevallen en de Duitse hereniging kon beginnen. Het was het begin van die Wende: de periode waarin Duitsland weer één werd.

Twee tegenpolen, één staat

De Muur was gevallen en het IJzeren Gordijn geopend. Toch waren Oost- en West-Duitsland nog twee verschillende staten. De DDR en de BRD waren beiden nog op verschillende ideologische grondslagen gestoeld en ook de staatsvorm verschilde.

West-Duitsland was een parlementaire democratie, onder leiding van Helmut Kohl. Oost-Duitsland was een communistische dictatuur met wisselende leiders vanuit de Sozialistische Einheitspartei Deutschland (SED). Op 7 december 1989, de dag na het aftreden van DDR-leider Egon Krenz, werd duidelijk dat ook andere geluiden toegestaan werden in de DDR. Op deze dag werd het eerste rondetafelgesprek georganiseerd. Aan de ronde tafel sprak de SED voor het eerst met andere politieke bewegingen uit de DDR. Leiders van het gesprek waren geen politici, maar geestelijken om het evenwicht in de onderhandelingen  te waarborgen. Sinds 9 november was een groot deel van de kopstukken van de SED van het toneel verdwenen. Aanvankelijk was het doel van DDR-premier Hans Modrow om de DDR in een andere vorm te laten voortbestaan.2 Modrow signaleerde een uittocht van DDR-burgers naar het westen en wilde voorkomen dat de DDR leeg achterbleef. De belangrijkste doelstellingen waren staatkundige hervormingen en vrije verkiezingen. De ronde tafel vergaderde wekelijks totdat de eerste vrije verkiezingen in de DDR werden gehouden.

Op 22 november 1989, de dag van het derde rondetafelgesprek, namen Modrow en Kohl een belangrijke maatregel in de eenwording. Samen kwamen zij naar de Brandenburger Tor om de grensovergang te openen. De verdeelde hoofdstad was weer één geworden. Zes dagen later presenteerde Kohl een tienstappenplan voor de Duitse eenwording.3

Nieuwe verkiezingen

De eerste belangrijke staatkundige stap naar een parlementaire democratie werd op 18 februari 1990 genomen. Premier Modrow nam vertegenwoordigers van de oppositiepartijen op in zijn regering. Achttien nieuwe bewindslieden van twaalf partijen traden toe tot het kabinet. Onder hen bevond zich Lothar de Maizière, die datzelfde jaar Modrow op zou volgen als premier. Kohl was positief: in dezelfde week verklaarde hij dat een herenigd Duitsland nimmer zo dichtbij was geweest. Het nieuwe kabinet bereidde de eerste vrije verkiezingen van de DDR voor. De verkiezingen vonden plaats op 18 maart 1990. Het CDU, onder leiding van De Maizière, werd de grootste partij. Met de Deutsche Soziale Union (DSU), Sozialdemokratische Partei in der DDR (SPD), Bund Freier Demokraten (BFD) en Demokratische Aufbruch (DA) werd een coalitie gevormd. De SED, inmiddels hernoemd in Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS), had zwaar verloren en kwam niet terug in de regering.

Op 12 april trad het nieuwe kabinet aan. De verkiezing van De Maizière bracht de Duitse eenwording in een stroomversnelling. De vrij verkozen regering werd als een serieuze onderhandelingspartner gezien, maar een minstens even belangrijke factor was dat Oost-Duitsland na het wegvallen van het communistische regime in zware economische problemen terecht was gekomen. De industriële sector bleek sterk verouderd in vergelijking met de industrie in de westerse wereld en stortte volledig in. De Oost-Duitse munteenheid, de Ostmark, was niets meer waard. Het werd duidelijk dat de beide Duitslanden sneller één zouden worden. Maar dit leidde niet tot onverdeeld enthousiasme. Vier dagen na aanvang van de regeringsperiode ontving de Maizière een brief van de ambassadeur van de Sovjet-Unie. In de brief sprak de ambassadeur bezwaren uit tegen een hereniging van Duitsland op grond van artikel 23 van de Grondwet van de Sovjet-Unie.4 Het DDR-kabinet reageerde hier drie dagen later op met een verklaring waarin stond dat de regering toekomst zag in een herenigd Duitsland. Dit werd op 24 april 1990 onderschreven door een ontmoeting tussen de Maizière en Kohl in de West-Duitse hoofdstad Bonn, waarin gesproken werd over een muntunie en een herenigingsverdrag. Een dag later werd een voorstel uit de oppositie van de DDR om de Grondwet van de DDR te herzien afgewezen.

Op 2 mei presenteerden Kohl en de Maizière de monetaire, economische en sociale unie. Dit verdrag, dat op 1 juli 1990 van kracht werd, regelde de invoering van de Deutschmark als munteenheid in de DDR. Tevens werd de Deutsche Bundesbank de centrale bank voor zowel de DDR als de BRD en verdween de grens tussen beide Duitslanden. Daarnaast werd het arbeidsrecht in de DDR hervormd naar West-Duits voorbeeld. Drie dagen na de presentatie van het verdrag spraken de ministers van Buitenlandse Zaken van de beide Duitslanden elkaar in Bonn over de eenwording.

‘Ik houd zoveel van Duitsland dat ik blij ben dat er twee van zijn.’

In de Europese politiek ontstond reuring over de Duitse eenwording. De Europese leiders waren niet onverdeeld enthousiast over een herenigd Duitsland, dat een machtsblok in het centrum van Europa zou worden. De Britse premier Margaret Thatcher was ronduit tegen en riep op een diner voor de Europese leiders: “We beat the Germans twice, and now they’re back.” [1, http://www.spiegel.de/international/europe/the-iron-lady-s-views-on-german-reunification-the-germans-are-back-a-648364.html] Thatcher stond alleen in haar sterk anti-Duitse sympathieën, maar scepsis ten aanzien van de Duitse eenwording werd in Europa breder gedragen. Het Franse standpunt werd wellicht het mooiste verwoord door Nobelprijswinnaar Francois Mauriac: “Ik houd zoveel van Duitsland dat ik blij ben dat er twee van zijn.” Het idee van een Duitse hereniging noemde Mauriac een reden tot trillen van angst.5 De woorden van Mauriac waren geschreven in de jaren vijftig, maar verwoordden nog steeds het Franse standpunt, dat kritisch was ten aanzien van een herenigd Duitsland en geen vertrouwen had in een machtsblok midden in Europa. En ook onze premier Ruud Lubbers had zijn reserves, alhoewel Lubbers later stelde dat uitspraken van Kohl hierover schromelijk waren overdreven.6 Volgens Kohl moest Lubbers met zijn scepsis slechts in Thatcher zijn meerdere erkennen.7 Kohl begreep Lubbers’ kritiek, maar lag wel dwars toen Lubbers een carrière in Europa ambieerde.

Evenwel was er weinig dat de Europese regeringsleiders tegen de hereniging konden doen. Achter de schermen bemoeiden zowel de VS als de Sovjetunie zich tegen de hereniging aan en beiden waren voor de hereniging, aldus voormalig ambassadeur Robert Vornis.8 De reserves van de Europese leiders werden vriendelijk doch beslist terzijde geschoven. Volgens Vornis was ook de NAVO weinig gecharmeerd over deze gang van zaken en wilde dat de besluiten in NAVO-verband werden genomen. Maar ook deze bezwaren hadden geen invloed op het proces.

3. Oktober 1990: Tag der Deutschen Einheit

Op 3 oktober 1990 werden de beide Duitslanden officieel één. De vijf Bundesländer die de DDR vormden werden bij de Bondsrepubliek Duitsland gevoegd en de DDR hief zichzelf op. Was hiermee het eenwordingsproces over? Nee, dit proces is tot op de dag van vandaag gaande. Nog steeds zijn de verschillen tussen de voormalige DDR en de rest van Duitsland groot. De werkloosheid ligt er hoog en de lonen liggen laag, met als gevolg dat extreemlinkse sympathieën toenemen. Voor de internationale gemeenschap was de hereniging een belangrijk moment, aldus de eerste Duitse secretaris-generaal van de NAVO Manfred Wörner:

“No permanent peace, no new European order of freedom, democracy and prosperity could be built around a divided Germany, or in opposition to the wishes of the Germans themselves to live within a single nation. Today we put nearly half a century of confrontation and frustration behind us.” 9

Show 9 footnotes

  1.  De volledige speech is beschikbaar gesteld door de Reagan Foundation. Het citaat begint op 11.16: https://www.youtube.com/watch?v=5MDFX-dNtsM
  2. http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/valcommunisme/1.645209#
  3. http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=223
  4. http://www.chronik-der-mauer.de/material/178910/non-paper-der-regierung-der-udssr-an-die-ddr-regierung-zu-fragen-der-deutschen-einheit-16-april-1990
  5.  http://archive.spectator.co.uk/article/18th-november-1989/11/from-cold-war-to-sangfroid
  6. https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/20/nederlandse-vrees-voor-duitse-eenwording-11181010-a1563746
  7. https://www.trouw.nl/home/kohl-begreep-lubbers-kritiek-op-eenwording~a34b4ea6/
  8. Idem aan 7
  9.  https://www.nato.int/cps/ua/natohq/declassified_136311.htm

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *