John F. Kennedy: wereldleider of toevallige passant in de geschiedenis?

John F. Kennedy – vierenvijftig jaar na de moord, vijfenvijftig jaar na de Cubacrisis

Dit jaar is het vierenvijftig jaar geleden dat op Dealey Plaza in Dallas, Texas, drie schoten werden afgevuurd die een einde maakten aan het leven van president Kennedy. De moord maakte een einde aan een presidentschap wat sindsdien veelvuldig onderwerp van debat is geweest. Sommige historici vieren Kennedy als een van de grootste presidenten die de VS ooit gekend heeft. Anderen beweren dat Kennedy een zwakke president was die we nu nauwelijks meer gekend zouden hebben als hij op die noodlottige middag in 1963 niet was vermoord. Uw auteur is exact 30 jaar en 3 dagen na de moord ter wereld gekomen en heeft de roemruchte JFK derhalve net niet meegemaakt. Maar vierenvijftig jaar na de moord is het een mooi moment om dit presidentschap nog eens goed onder de loep te nemen, in het bijzonder dertien dagen in oktober 1962.

Verkiezing dankzij een nieuw medium

Het jaar is 1960. Eisenhower was aan het einde van zijn tweede presidentiële termijn en moest opgevolgd worden. De republikeinen schoven Richard Nixon naar voren, de democraten kwamen met John F. Kennedy. De jonge Kennedy, ooit tijdens een borrel op het jacht van de Griekse scheepsmagnaat Aristoteles Onassis door Winston Churchill aangezien voor een ober, was een telg uit een geslacht dat geobsedeerd was door het Witte Huis. Hij was minder ervaren dan Nixon en verwacht werd dat het er om zou gaan spannen. Maar een nieuwe invloed zou zijn intrede gaan doen en het tij doen keren. In de campagne van 1960 werden voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis debatten gehouden tussen de presidentskandidaten, zoals dit tussen kandidaat-senatoren al veel langer gebeurde. Wat het extra interessant maakte was dat de debatten niet alleen uitgezonden zouden worden op de radio, maar ook op televisie. Nixon was kort voor het debat opgenomen geweest in het ziekenhuis. Hij weigerde make-up en droeg een grijs pak waarvan later bleek dat de zwart-wit beelden het volledig in de achtergrond lieten verdwijnen. Kennedy kampte al jaren met een slechte gezondheid. Dit was buiten beeld gehouden en in tegenstelling tot Nixon droeg Kennedy wel make-up. Kennedy kwam hierdoor op de camera veel beter uit de verf dan Nixon, die nerveus was en er op beeld ziek uit zag. De kijkers van het debat waren daarom van mening dat Kennedy het had gewonnen, terwijl de luisteraars vonden dat Nixon zijn kennis veel beter op een rijtje had. Het was dit moment dat het tij om deed slaan en er toe leidde dat op 8 november 1960 John F. Kennedy werd verkozen als president.

President in een turbulente wereld

Kennedy erfde van Eisenhower het presidentschap van een van de twee grootmachten in een wereld die tot op het bot verdeeld was tussen deze twee grootmachten. Het meest urgente dossier was Zuidoost-Azië, in het bijzonder Vietnam. Vietnam was in tweeën verdeeld en in het zuiden was Ngo Dinh Diem aan de macht. Kennedy zegde Diem meer financiële middelen toe om een sterke legermacht op te zetten die tegen de communisten zou kunnen optreden. Eind 1961 werd wel duidelijk dat dit systeem niet helemaal het gewenste resultaat zou opleveren. In 1962 stuurde Kennedy daarom luchtsteun met pesticiden naar Vietnam om de voedselbronnen voor de communisten te vernietigen. Het mocht niet baten, ondanks steun van de VS bleven de Zuid-Vietnamese troepen weinig succesvol in hun strijd tegen de communisten. Diem begon zich ondertussen steeds minder flexibel op te stellen naar de VS toe en uiteindelijk zegden de VS het vertrouwen in hem op. Hierop volgde eind 1963 een staatsgreep waarbij Diem vermoord werd. Deze staatsgreep werd een opmaat naar de Vietnamoorlog.

Op het gebied van buitenlands beleid zal de naam Kennedy voor altijd verbonden blijven met dertien ijzingwekkend spannende dagen eind 1962. Een spionagevliegtuig dat hoog boven Cuba vloog had raketinstallaties gefotografeerd. Nadere bestudering van de foto’s wees uit dat het Russische installaties betrof die op de VS gericht stonden. De foto’s belandden op het bureau van Kennedy die moest beslissen hoe er gehandeld ging worden. De band met Cuba was op zijn zachtst gezegd niet goed. In 1959 had Fidel Castro een staatsgreep gepleegd en een communistisch regime gevestigd. Een poging van de VS in 1961 om dit regime ten val te brengen mislukte faliekant en bezorgde de VS behoorlijk internationaal gezichtsverlies. Kennedy zelf was in zoverre liefhebber van Cuba dat hij graag een Havanezer sigaar opstak: alvorens een handelsembargo met Cuba af te kondigen liet hij zijn persvoorlichter eerst iedere beschikbare sigaar op het eiland importeren naar de VS. Cuba zelf was niet het grootste probleem: de spanningen tussen de VS en de Sovjetunie waren het probleem. Kennedy maakte op 22 oktober 1962 het bestaan van de raketbases bekend en eiste dat Sovjetleider Nikita Chroestsjov de bases onmiddellijk verwijderde. Kennedy blokkeerde met onmiddellijke ingang de wateren rondom Cuba. Chroestsjov reageerde hierop door van Kennedy te eisen dat de Amerikaanse raketinstallaties in Turkije werden verwijderd. De Russische generaal Plijev gaf toestemming het voltallige nucleaire arsenaal te gebruiken. Op hetzelfde moment gooiden Amerikaanse schepen dieptebommen in de buurt van Russische onderzeeboten om ze naar de oppervlakte te dwingen. Bij een van deze onderzeeboten had het weinig gescheeld of er was gereageerd met het afvuren van een kernkop.1 Russische schepen met kernwapens naderden de geblokkeerde zone rondom Cuba terwijl vanaf het eiland werd gevuurd op Amerikaanse spionagevliegtuigen. In het diepste geheim overlegde Kennedy met Chroestsjov. Op 27 oktober herhaalde Chroestsjov op de radio zijn eis dat Amerikaanse raketten uit Turkije en Italië zouden worden verwijderd. Kennedy ging achter de schermen akkoord met het verwijderen van de raketten uit Turkije als Chroestsjov de raketten van Cuba zou halen. Op 28 oktober ging Chroestsjov akkoord en maakten de Russische schepen rechtsomkeert. De Cubacrisis was over en toen op 21 november de bases volledig waren ontmanteld hief Kennedy de blokkade van Cuba op.

De Cubacrisis was het moment dat de Koude Oorlog bijna warm werd. Waar de wereld zich opmaakte voor een nucleaire oorlog betrachtte de president van de VS ijskoude kalmte en hield hij de poot stijf. Op dit moment in de tekst wordt het tijd om een woord te gaan wisselen met historici en publicisten die Kennedy van zwakte betichten. Ik moet hierbij aangeven dat in deze tekst slechts ruimte is voor een summiere analyse van Kennedy’s buitenlandbeleid. Maar ook daar is de kritiek niet mals. Van de conclusie dat hij niets van zijn programma heeft waargemaakt gaat het tot beweringen dat Kennedy eigenhandig de Cubacrisis zou hebben veroorzaakt en zich de oren liet wassen door Chroestsjov.23 Hoe zou Kennedy de Cubacrisis moeten hebben veroorzaakt? Een antwoord op die vraag vinden we in de omgang van Amerika met Cuba.4 Na de coup door Castro en de mislukte landing in de Varkensbaai zat Cuba vol met CIA-agenten die als doel hadden Castro om te brengen en het regime te slopen. Kwam het Castro eigenlijk niet ietsje te goed uit dat er raketten op het eiland stonden? Castro bood weinig weerstand tegen de plaatsing van de wapens op zijn eiland en had hier zijn redenen voor. Hij was niet van plan ze in te zetten, ze vormden voor hem een verzekering tegen een nieuwe Amerikaanse inval. En Chroestsjov had een uitgelezen kans om de plaatsing van Amerikaanse raketten in Turkije en Italië te wreken.

Kennedy zat in een lastige situatie. De plaatsing van de raketten op Cuba had paniek veroorzaakt in de VS. Minister van Justitie (en broer van JFK) Robert Kennedy zei tegen zijn broer dat hij moest zorgen dat de raketten verdwenen of zichzelf moest verantwoorden in een impeachmentprocedure. Het veiligheidscomité (ExComm) stemde in meerderheid voor een luchtaanval op de raketbases, maar realiseerde zich uiteindelijk dat dit suïcidaal zou zijn. De kalmte van Kennedy heeft zeker bijgedragen aan een weloverwogen besluitvorming in ExComm. Tussen de besluitvorming door nam Kennedy af en toe even rust om door de tuin van het Witte Huis te wandelen of een paar baantjes te trekken in het zwembad. Tijd die hij, en zijn collega’s, konden gebruiken om nog eens extra te overwegen welke actie gewenst was. En uiteindelijk nam ExComm de rust die nodig was om de bases van Cuba af te kijken. Dit tot ergernis van haviken in ExComm, maar zij moesten dit tolereren.

Keren we weer terug naar de vraag waar dit stuk mee begon: was Kennedy een wereldleider of slechts een passant in de geschiedenis? Mijn analyse heeft zich voornamelijk beperkt tot de Cubacrisis, waarbij Kennedy zich een wereldleider toonde door met diplomatieke druk een einde te maken aan wat zonder twijfel het gevaarlijkste moment uit de Koude Oorlog was. Hierbij zat hij internationaal tegenover de Russen en op het thuisfront tussen allerlei groepen mensen met een mening over wat er moest gebeuren. Kennedy bracht het tot een goed einde en daarom kom ik tot de conclusie dat Lee Harvey Oswald op 22 november 1963 de loop van zijn geweer op een wereldleider richtte.

image sources

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *