Scholtenhuis: het voorportaal van de hel aan de Grote Markt

Op 4 mei zal Nederland om 20.00 uur weer twee minuten stil zijn om alle slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog te herdenken. Om met De Jonge Liberaal bij dit moment stil te staan, duikt Karen Lely in de geschiedenis.

Het is 1940. Aan oostkant van de Grote Markt staat een groot pand waar de familie Scholten in woont. De Duitsers vallen op 10 mei Nederland binnen. Een maand na de inval worden de weduwe van Jan Evert Scholten en haar zoon uit hun woning gezet, het gebouw dat ook wel bekend staat als het Scholtenhuis.1

Scholtenhuis

De Duitsers nemen het Scholtenhuis in om er een Aussenstelle te vestigen. Dit is één van de zes hoofdkwartieren van de Sicherheitsdienst, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland komen.2 De dienst houdt zich onder meer bezig met het houden van de orde, deportatie van joden en het fusilleren van mensen uit het verzet.3

Het Scholtenhuis staat al snel bekend als beruchte plek. Sterker nog: het wordt het voorportaal van de hel genoemd. Deze naam komt natuurlijk niet zomaar ergens vandaan. Arrestanten worden op de zolder van het gebouw opgesloten en het ontfutselen van informatie wordt niet met zachte hand gedaan.

De beul van het Scholtenhuis

Robert Lehnhoff (1906-1950) voert een schrikbewind, waardoor hij bekend staat als de ‘beul van het Scholtenhuis’. Martelingen worden niet geschuwd. Arrestanten worden soms zo hard geslagen dat zij hun kaak breken. Verder worden gevangenen bewusteloos geslagen, weer bij bewustzijn gebracht om ze vervolgens weer bewusteloos te slaan. Ook worden arrestanten met hun hoofd in een bad met water geduwd, zodat ze bijna verdrinken. Verder gooit een kantoorgenoot van Lehnhoff regelmatig zijn herdershond in de strijd om de arrestanten te bijten. Dat Lehnhoff een wrede man is blijkt wel uit het feit dat hij gevangene Esmée van Eeghen zonder gêne met een vuurzee van dertien kogels om het leven brengt. Esmée is niet de enige gevangene die door Lehnhoff het leven laat, het zijn er velen. De gevangenen worden namelijk continu op verschillende locaties gefusilleerd.4 Lenhoff roept zelfs gekscherend dat ‘het maar goed is dat het Scholtenhuis rode vloerbedekking heeft, zodat de bloedvlekken niet opvallen’.5

Bevrijding

In april 1945 vindt de Slag om Groninger plaats. De oprukkende Canadezen zorgen ervoor dat het een aantal medewerkers van het Scholtenhuis te heet onder de voeten wordt. Hun plan: via Schiermonnikoog naar Duitsland vluchten om zo niet opgepakt te worden. Uiteindelijk vertrekken honderdtwintig personen naar Zoutkamp. Hier stapt de groep op schepen om de Waddenzee over te steken. Op het moment dat de boten voor de Friese kust varen, vindt er een onaangename verrassing plaats: de schepen worden beschoten door mensen uit het verzet die Duitse stellingen hebben overgenomen. De schotenwisseling levert maar een klein aantal gewonden op. Uiteindelijk weten de boten het eiland te bereiken. Via radiocontact regelt de groep uit het Scholtenhuis dat er vanuit Borkum een boot komt om ze naar het Duitse Waddeneiland te brengen. Althans, dat denkt de groep: de boot komt op het afgesproken moment niet opdagen. Vanaf het Nederlandse vaste land wordt een list verzonnen om de ‘foute personen uit de oorlog’ van het eiland af te krijgen. Met succes: de groep van het Scholtenhuis vaart met de boot naar Zoutkamp, in de veronderstelling dat ze een behandeling als krijgsgevangenen krijgen. Op het moment dat de boot aankomt wordt de groep gearresteerd en opgesloten in het Groninger Huis van Bewaring.6

Op 15 april 1945, een dag voor de bevrijding, vindt er op de Grote Markt een gevecht tussen de Canadezen en Duitsers plaats. Tijdens dit gevecht wordt de munitievoorraad in het Scholtenhuis geraakt. Er ontstaat een explosie, waarna er brand ontstaat. Deze brand legt het pand uiteindelijk bijna volledig in as. Het personeel van het Scholtenhuis wordt berecht. De beul van het Scholtenhuis, Lehnhoff, wordt ter dood veroordeeld. Een verzoek tot gratie mag niet meer baten, koningin Juliana wijst het af. Op 24 juli 1950 blaast beul Lehnhoff zijn laatste adem uit, voordat hij wordt doodgeschoten.7

Het Scholtenhuis in cijfers

De Duitsers uit het Scholtenhuis zijn uiteindelijk verantwoordelijk voor de dood van meer dan 473 mensen. Hieronder vallen nog niet eens de joden die dankzij hen naar concentratiekampen werden gestuurd.8 Opvallend is dat het aantal joden uit Groningen die de Tweede Wereldoorlog wist te overleven tien procent lager ligt dan het totale landelijke percentage (20% om 30%). Het aantal doden aan de hand van getroffen maatregelen door de Duitsers ligt ook hoger in vergelijking met de rest van het land. De medewerkers uit het Scholtenhuis schroomden blijkbaar niet om veel mensen te fusilleren.

Uit angst voor de geallieerden, vluchten vele foute politiemensen na Dolle Dinsdag in 1944 vanuit de randstad naar het noorden. Een groot deel van deze personen meldt zich aan bij de Sicherheitsdienst die in het Scholtenhuis gevestigd is. Doordat deze mensen niet bekend zijn bij het Gronings verzet, zijn zij makkelijker in staat om te spioneren en infiltreren. Dit levert uiteindelijk extra slachtoffers op.  Verder wordt in 1944 wordt een Niedermachungsbefehl uitgevaardigd door Hitler. Mensen uit het verzet mogen voortaan zonder dat er een proces plaatsvindt, doodgeschoten worden. In Groningen wordt hier dankbaar gebruik van gemaakt. In het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog worden er ineens drie keer zoveel mensen uit het verzet gedood.9

De plek van het Scholtenhuis

Op de plek waar ooit het beruchte Scholtenhuis stond, is nu het sociëteitsgebouw van Vindicat te vinden. Door het graven van gaten voor het Groninger Forum, werden in 2008 de fundamenten van het voorportaal voor de hel weer even zichtbaar.10 Het enige wat zich nog aan deze verschrikkelijke plek herinnert is een plakkaat ter gedachtenis aan de slachtoffers.

Het Scholtenhuis is een plek waar veel Groningers met slechte gevoelens op terugkijken. De harde hand onder leiding van Lehnhoff heeft voor vele slachtoffers gezorgd. Was het pand niet afgebrand, dan was het wel direct naar de bevrijding gesloopt om zo niet steeds herinnerd te worden aan de verschrikkingen die er plaatsvonden.

Mocht je benieuwd zijn hoe het Scholtenhuis er in de Tweede Wereldoorlog uit zag: via deze website kan je een virtuele tour door het pand maken.

Show 10 footnotes

  1. http://www.geschiedenisbeleven.nl/dood-en-verderf-in-het-scholtenhuis/
  2. https://nl.wikipedia.org/wiki/Scholtenhuis
  3. http://www.geschiedenisbeleven.nl/dood-en-verderf-in-het-scholtenhuis/
  4. http://www.geschiedenisbeleven.nl/dood-en-verderf-in-het-scholtenhuis/
  5. https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/het-beruchte-scholtenhuis
  6. Het Scholtenhuis – Deel 3a: Vlucht’, dat drs. Monique Brinks in opdracht van OVCG heeft geschreven.
  7. http://www.geschiedenisbeleven.nl/dood-en-verderf-in-het-scholtenhuis
  8. https://nl.wikipedia.org/wiki/Scholtenhuis
  9. http://www.geschiedenisbeleven.nl/dood-en-verderf-in-het-scholtenhuis/
  10. https://nl.wikipedia.org/wiki/Scholtenhuis

image sources

  • Scholtenhuis Groningen omstreeks 1895: Johannes Gerhardus Kramer - Publiek Domein

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.