De roep om Bildung

Staatsecretaris Sander Dekker maakte in november van 2014 bekend onze hulp te kunnen gebruiken bij het formuleren van een nieuwe visie op onderwijs. Platform Onderwijs 2032 moest door middel van een nationaal debat leiden tot nieuwe ideeën over de invulling van het curriculum van het basis- en middelbaaronderwijs. Met het aanzwengelen van dit debat opende Dekker de aloude discussie omtrent onderwijs, namelijk die van de compromis tussen disciplinering en liberalisering. Luidkeels pleitten wij voor meer kritisch denken, persoonsontwikkeling en burgerschap in het toekomstig onderwijs. Dit geluid komt sterk overeen met het 19e -eeuwse Bildungsideaal en deze ontwikkelingsvisie zou daarom een goede basis kunnen zijn voor het nieuw te vormen curriculum.

Al sinds de Oudheid denkt men na over onderwijs en zoekt men naar de juiste manier om leerlingen voor te bereiden op het (werkende) leven. Door de tijd heen heeft men verschillende antwoorden gegeven op de vraag omtrent onderwijs, maar altijd zocht men naar een juiste balans tussen disciplinering en liberalisering.1 Sloterdijk legt het als volgt uit: “Disciplinering is nodig om leerlingen de vaardigheden te leren die een samenleving nodig heeft om zichzelf in stand te houden. Liberalisering van individuen is nodig om een samenleving de innovatiekracht te geven, die nodig is wanneer onvoorziene tegenslagen of ongekende kansen verandering mogelijk of zelfs noodzakelijk maken.”2 Maatschappelijke veranderingen hebben gemaakt dat men in verschillende perioden verschillend dacht over de juiste balans tussen deze beide polen. Een korte schets van de geschiedenis, naar aanleiding van Sloterdijk3, helpt ons dit te zien.

In de Oudheid was men van mening dat het dagelijks leven – en daarmee ook het werkende leven – zichzelf wel zou wijzen en daarom was scholing enkel gericht op het leren omgaan met vrije tijd (scholè betekent niet voor niets ‘vrije tijd’). Leerlingen moesten onderwezen worden in het vormgeven van hun maatschappelijke vrijheden; in het verworden tot bewuste, vrije burgers van de Atheense polis. Ook in de Middeleeuwen leerde men niet om te werken. Men trad enkel tot de kloosterscholen toe wanneer er geen arbeidsplaats meer was in het ouderlijk bedrijf en nam zo juist afstand van het gewone leven om zich voor te bereiden op het hemelse leven. Pas vanaf de vroegmoderne tijd vond een verschuiving naar beroepsgericht onderwijs plaats; de Realschule kwam op. Leerlingen werden klaargestoomd voor specifieke ambtelijke functies om zo in dienst te kunnen staan van de vorst en de samenleving. De verschuiving zette door en in de moderne tijd kreeg het onderwijs de vorm van Ausbildung. Opleidingen die ten doel hadden specialistische professionals met specifieke kennis af te leveren. Meer en meer kwam de nadruk te liggen op het dienen van algemeen nut, immers, van de leerling werd verwacht te beantwoorden aan de noden van de samenleving en daarmee aan wetenschappelijke vooruitgang.

Op dit moment staan we wederom op een punt in de geschiedenis waar we vaststellen dat het huidige curriculum niet langer volstaat om individuen af te leveren die klaar zijn voor de toekomst die hen te wachten staat. Met de introductie van Platform Onderwijs 2032 stelde het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap terecht dat we ons onderwijs moeten herzien.4 De technologische vooruitgang, de toenemende digitalisering en de globalisering verplichten ons te bevragen of het onderwijs dat op dit moment geboden wordt onze leerlingen toekomst-klaar maakt. Het nationale debat wees uit dat niet alleen het Ministerie twijfels heeft bij het huidige curriculum, ook wij gaven duidelijk aan dat verandering nodig is. We eisten ruimte voor persoonsontwikkeling, kritisch denken en burgerschap en vonden hierin gehoor, zoals blijkt uit het eindadvies.5

De roep om ruimte voor zelfverwezenlijking, om ontwikkeling van kritische capaciteiten en moreel verantwoordelijke burgers komt sterk overeen met de onderwijsidealen van Wilhelm von Humboldt die begin 19e eeuw pleitte voor meer algemeen vormend onderwijs. Zijn Bildung moest ten doel hebben leerlingen niet enkel van algemene kennis te voorzien, maar moest bovenal vermogens als kritische reflectie, morele verantwoordelijkheid, maatschappelijke betrokkenheid en bevlogenheid in individuen ontwikkelen.6 Hij stelde dat de vooruitgang in de wetenschap niet bijdroeg aan de ontwikkeling van de mensheid; “De ontwikkeling van de wetenschap verandert enkel dingen om ons heen, niet in ons.”7 Von Humboldt was van mening dat ieder mens de gelegenheid moet krijgen zijn eigen persoon te ontdekken en te ontwikkelen: “Ieder individu, afhankelijk van zijn behoeften en mogelijkheden en gebonden aan de grenzen van zijn kracht, moet de kans hebben zich te ontwikkelen volgens zijn innerlijke persoonlijkheid.8 Ondanks dat Von Humboldt’s hervormingen het niet haalden, heeft zijn gedachtengoed velen die dachten over onderwijs geïnspireerd.

Met het eindadvies in ons achterhoofd zouden we er goed aan doen om het bildungsideaal van Von Humboldt voort te zetten. Bildung zou de fundering kunnen vormen voor het onderwijs van de toekomst. Het werk van de hedendaagse bildungsdenker Peter Bieri zou hierin leidend kunnen zijn. Hij beschrijft in ‘Wie es wäre gebildet zu sein’ uitgebreid wat moderne bildung behelst.9 Voorop staat het vergroten van zelfkennis; weten wie je bent en wat je ambieert. Daarnaast bevordert bildung nieuwsgierigheid naar de wereld en de anderen in die wereld, met daarbij een focus op datgene dat jij belangrijk vindt. Ook nieuwsgierigheid naar het verleden is essentieel om te kunnen begrijpen waarom de wereld is zoals hij is. Daarnaast draait het om kritisch bewustzijn; inzien dat er grenzen zijn aan kennis en weten waar deze liggen. Ook een kritische houding ten opzichte van jezelf is van belang om zo jezelf daadwerkelijk ten goede te kunnen veranderen. Daarbij hoort bewustzijn van de invloed die anderen hebben op jouw leven en het leren aangeven van grenzen hierin.  Verder is het noodzakelijk om een balans te ontwikkelen tussen het vasthouden aan eigen morele standpunten en het zien van de morele standpunten van anderen. Daarnaast is het vermogen om jezelf uit te drukken van belang om zo goed aan te kunnen geven hoe jij over iets denkt. Als laatst draait bildung om het aanwakkeren van betrokkenheid met de samenleving zodat je je kunt en wilt engageren met onrechtvaardigheden.

Een onderwijsprogramma aan de hand van deze aspecten van bildung zou niet alleen naadloos aansluiten op de roep om persoonsontwikkeling, burgerschap en kritisch denken die te horen was in het nationaal debat, het zou ook de verharding van de samenleving kunnen tegengaan. Op die manier zou het ons nog beter kunnen voorbereiden voor de complexe internationale problematiek die ons in de toekomst te wachten staat.

Show 9 footnotes

  1. Sloterdijk, P. (2012). De balans tussen disciplinering en liberalisering. In G. van Stralen & R. Gude (red.), … En denken!. Leusden: ISVW Uitgevers.
  2. Ibid, p. 61
  3. Ibid, pp. 58-61
  4. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2015-10783.html
  5. http://onsonderwijs2032.nl/wp-content/uploads/2016/01/Ons-Onderwijs2032-Eindadvies-januari-2016.pdf
  6. Luth, C. (2000). On Wilhelm von Humboldt’s Theory of Bildung. (G. Horon-Kruger, Vert.). In I. Westbury, S. Hopmann & K. Riquarts (red.), Teaching as a Reflictive Practice: The German Didaktik Tradition. New York: Routledge.
  7.  Humboldt, W. von (2012). Theory of Bildung. (G. Horon-Kruger, Vert.).  In I. Westbury, S. Hopmann & K. Riquarts (red.), Teaching as a Reflictive Practice: The German Didaktik Tradition. New York: Routledge. (Orgineel werk gepubliceerd in 1794/1795). Beschikbaar op: http://blogs.ubc.ca/nfriesen/files/2015/01/Humboldt-on-Bildung.pdf.
  8. Leitzmann, A. (red.) (1968). Wilhelm von Humboldt. Gesammelte Schriften. Preußischen Akademie der Wissenschaften. (Origineel werk gepubliceerd in 1903).
  9. Bieri, P. (2005, 4 november). Wie wäre es, gebildet zu sein?. Beschikbaar op: http://www.hwr-berlin.de/fileadmin/downloads_internet/publikationen/Birie_Gebildet_sein.pdf

image sources

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *